Het Kempler instituut
Het experiment als kern van ervaringsgericht werken
Over de kwetsbaarheid, het contact en het risico van de gestolde werkvorm
In opleidingen, trainingen en therapie wordt vaak gesproken over ervaringsgericht werken. Meestal bedoelen we daarmee het inzetten van werkvormen die iets laten ervaren – inzicht, emotie, beweging. Maar écht ervaringsgericht werken vraagt meer dan een werkvorm. Het vraagt om contact, om betrokkenheid, Sterker nog: het echt aangaan van het contact is de start van het experiment.
Een persoonlijk voorbeeld: toen het experiment stolde
Tijdens een supervisiegroep met social work-studenten werkte ik met een hechte, misschien wel té prettige groep. Ze spaarden elkaar, vermeden confrontatie. Voor de mid-evaluatie gaf ik een opdracht: verdeel onderling de beoordelingen ‘matig’, ‘voldoende’ en ‘goed’. Ze moesten er samen uitkomen. De verschillen kwamen boven, er werd echt gepraat. Het werkte.
Later gaf ik dezelfde opdracht in een lesgroep. Ik had daar dezelfde opdracht gegeven in kleine groepjes. Maar daar gebeurde iets anders: weerstand, ontwijking, discussie. Ik was teleurgesteld – deden ze het verkeerd?
Mijn collega Feike stapte in en vroeg: “Wat maakte dat jullie niet meededen?” Dat werd het meest waardevolle deel van de sessie. Toen begreep ik: mijn eerdere experiment was gestold tot een oefening. Wat eerst een levendig proces was, werd een trucje. En als die truc faalt, voelt het als falen – voor de begeleider.
Het verschil tussen experiment en oefening
Binnen het Kempler Instituut Nederland gebruiken we een aantal vuistregels die het verschil duidelijk maken:
- Een experiment ontstaat in het moment, vanuit het gewaarzijn van de begeleider.
- Het richt zich op contact in het hier-en-nu, niet op reflectie over daar-en-toen.
- Elke uitkomst is welkom – ook de uitkomst dat iemand het experiment niet aangaat.
- Een oefening is een gestold experiment: de vorm blijft, het contact verdwijnt.
- Een oefening heeft een doel, zoals inzicht of vaardigheidstraining.
- Dezelfde activiteit kan een experiment of een oefening zijn; de intentie maakt het verschil.
- Bij oefeningen is er een hiërarchie: de begeleider weet wat ‘goed’ is.
- In een experiment is de begeleider kwetsbaar aanwezig, gelijkwaardig en zoekend.
Het risico van gestolde werkvormen
Laat duidelijk zijn dat er niks mis is met goede oefeningen, die zijn nodig in opleiding en training. Ze ontstaan vaak ook uit experimenten die worden omgevormd tot leeractiviteiten, tot werkvormen.
Het probleem ontstaat als we deze volgorde omdraaien: we zetten een werkvorm in in een therapeutisch setting, omdat we daar denken zekerheid uit te halen. Maar dan valt de werkvorm stil, er komt niet uit wat we hadden beoogd. We denken dan snel dat de deelnemers het ‘niet goed doen’. Maar misschien is de vorm leeg geworden – ontdaan van contact. Als begeleiders zoeken we veiligheid dan in de voorspelbaarheid van oefeningen, maar verliezen daarmee onze betrokkenheid en het leerproces dat in het contact ontstaat.
Een oefening kan dan voelen als een taak voor de cliënt, in plaats van een gezamenlijke verkenning. De vraag is dan: wat vermijd ik als begeleider? Waarom blijf ik op afstand?
Het experiment als grondhouding
Voor het Kempler Instituut is het experiment geen techniek, maar een houding: werken zonder script, zonder uitkomst. Het betekent dat ook de begeleider geraakt kan worden. Niet alleen faciliteren, maar meedoen. Niet boven de situatie staan, maar erin. Kwetsbaar, nieuwsgierig, gelijkwaardig.
Deze manier van werken daagt studenten uit. Ze leren niet om alles te beheersen, maar om te bewegen in het onbekende. Hun eigen gevoelens worden onderdeel van het leerproces, net als die van de cliënt.
Werken met persoonlijke inbreng
Een belangrijk onderdeel van ons curriculum is het werken met persoonlijke ervaringen van studenten in het hier-en-nu. Geen geanonimiseerde casussen, maar échte ervaringen. We nodigen hen uit om die in te brengen in de groep en het contact.
In plaats van te analyseren of te trainen, onderzoeken we: wat gebeurt er nu tussen ons? Wat roept dit op? Dat is niet altijd comfortabel, maar wel leerzaam. Een écht experiment betekent openstaan voor verrassing, geraakt worden – voor zowel student als opleider.
Systeemgericht experimenteren
Naast het individuele kijken we bij het Kempler Instituut altijd systeemgericht. Problemen staan nooit op zichzelf, maar ontstaan en herhalen zich in relaties en patronen.
We onderscheiden drie lagen van problematiek:
- De symptoomdrager.
- De omgeving die niet weet hoe te reageren.
- De interactie die het probleem in stand houdt.
Die derde laag – de interactie – is vaak de sleutel. Daarom trainen we studenten om niet alleen naar gedrag te kijken, maar ook naar het effect op de ander. En om daar zelf in mee te bewegen. Ook hier is de interventie geen recept, maar een experiment: wat gebeurt er als ik iets anders doe dan verwacht?
Systeemgericht werken betekent: de moed hebben om zelf onderdeel van het systeem te worden. Niet erbuiten staan, maar meedoen.
Een voortdurende uitnodiging
Experimenteren is geen vaardigheid die je bezit, maar een houding die je telkens opnieuw inneemt. Of je nu net begint of al jaren in het vak zit: je komt steeds weer op dat moment waarop je het niet weet. Waarin je voelt dat er iets is, maar nog niet wat. Dáár begint het contact. Dáár begint het werk.
Wil je je hierin verder ontwikkelen? Dan nodigen we je uit voor:
- De ECP-opleiding Ervaringsgerichte psychosociale hulpverlening en Gestaltgezinstherapie.
- De opleiding Ervaringsgerichte Supervisie&Coaching, waarin je leert je eigen ervaring in te zetten in het contact.
- De opleiding Ervaringsgerichte, Lichaamsgerichte Partnerrelatie Therapie (ELPT), waarin je leert werken met wat zich in lijf en relatie aandient.
- Jaarlijkse trainingen en masterclasses over ervaringsgericht en systeemgericht werken.
Kempler Instituut Nederland – waar contact de basis is en het experiment de weg.
Het artikel is geschreven door Wietze van der Laan, docent supervisiekunde en trainer bij onze ECP- erkende opleiding in samenwerking met Ferdinand Bijzet, trainer bij onze ECP- erkende opleiding en de ELPT.